Prawo spadkowe dla twórców i spadkobierców

Do wydziału prawnego Stowarzyszenia często kierowane są pytania: jak sporządzić testament? Jak najlepiej zabezpieczyć osoby, którym chcemy przekazać swoje autorskie prawa majątkowe do stworzonych przez siebie utworów?

Odpowiadamy: proszę sporządzić testament. Najlepiej u notariusza. Za czynności sporządzenia testamentu notarialnego niezawierającego zapisów ani poleceń zapłacimy 50 zł. Do kwoty tej notariusz doliczy koszt sporządzenia wypisu (6 zł za stronę). To nie jest duży wydatek. Tym bardziej, że notariusz może na nasze życzenie bezpłatnie wpisać nasz testament do specjalnego Rejestru Testamentów.

Prawa autorskie po śmierci

Przypomnijmy. Na autorskie prawa składają się: autorskie prawa majątkowe i autorskie prawa osobiste.

Dziedziczeniu podlegają tylko autorskie prawa majątkowe, albowiem autorskie prawa osobiste są niezbywalne (nie można ich nabyć ani odziedziczyć).

Autorskie prawa majątkowe to prawa, które, jak sama nazwa wskazuje, związane są ze sferą majątkową, czyli korzystaniem (udzielaniem licencji), rozporządzaniem (przenoszeniem praw) i prawem do wynagrodzenia (tantiemami). Autorskie prawa majątkowe chronią majątkowe (ekonomiczne) interesy twórcy (lub jego następców prawnych), charakteryzują się zbywalnością i są ograniczone w czasie. Prawa te wygasają z upływem 70 lat od śmierci twórcy, a w przypadku praw do utworów współautorskich – od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych. W przypadku utworów słowno-muzycznych, jeżeli utwór słowny i utwór muzyczny zostały stworzone specjalnie dla danego utworu – termin ten liczy się od śmierci później zmarłego autora utworu słownego albo kompozytora utworu muzycznego.

Podpisując umowę o zbiorowe zarządzanie ze Stowarzyszeniem Autorów ZAiKS, powierzamy ZAiKS-owi do zarządu wyłącznie autorskie prawa majątkowe.

Autorskie prawa osobiste chronią niemajątkowe interesy twórcy w postaci więzi duchowej z utworem i cechuje je niezbywalność, niezrzekalność i nieograniczoność w czasie. To w szczególności prawa do:

• autorstwa utworu,
• oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo,
• nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
• decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
• nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Co dzieje się z autorskimi prawami osobistymi po śmierci twórcy, skoro nie podlegają dziedziczeniu?

 Prawo autorskie stanowi, że po śmierci twórcy jego autorskie prawa osobiste oraz roszczenia z tytułu ochrony autorskich praw osobistych wykonują w imieniu twórcy osoby najbliższe, to jest małżonek, a w przypadku jego braku zstępni – rodzice, rodzeństwo lub zstępni rodzeństwa, chyba że twórca wyraził inną wolę, umocowując do występowania z roszczeniami o ochronę autorskich praw osobistych inną osobę, np. swojego adwokata lub przyjaciela, bądź osobę prawną, np. fundację. Wola ta nie wymaga szczególnej formy, może być ujawniona np. w odręcznie sporządzonym testamencie, najlepiej jednak, by znalazła odzwierciedlenie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Testament notarialny jest o wiele trudniej podważyć, o czym mowa będzie jeszcze w dalszej części.

Jak sporządzić testament

Najłatwiej i najszybciej możemy go sporządzić własnoręcznie. Aby to uczynić, należy własnoręcznie (nie na komputerze!) napisać ostatnią wolę – to jest komu chcemy przepisać spadek, opatrzyć swoją wolę datą i ją podpisać. W orzecznictwie sądów przyjmuje się, że nasza ostatnia wola może być dosyć dowolnie wyrażona (nawet w liście do spadkobiercy), o ile list jest podpisany, a nasze rozporządzenie testamentowe w nim zawarte nie budzi wątpliwości.

Jeżeli chcemy mieć pewność, że nasz testament sporządziliśmy w prawidłowej formie, w taki sposób, że jego treść (nasza wola) nie będzie budziła wątpliwości i nie będzie łatwo podważona – uczyńmy to przed notariuszem. Testamenty notarialne to dokumenty urzędowe, czynności sporządzane przed notariuszem są czynnościami dokonywanymi przed osobą, która w zakresie swoich uprawnień działa jako osoba zaufania publicznego. Notariusz nada naszemu oświadczeniu odpowiednią treść w taki sposób, aby była zgodna z prawem i nie budziła wątpliwości.

Jest również gwarantem tego, że osoba sporządzająca testament nie działa pod wpływem błędu, groźby lub innych okoliczności mogących mieć wpływ na ważność sporządzonego przez nas rozporządzenia. Podczas dokonywania czynności notarialnych notariusz na każdym etapie działań jest zobowiązany do udzielania wszelkich wyjaśnień oraz informowania o skutkach prawnych, jakie dana czynność (w tym – nasze oświadczenie woli) może spowodować.

Co powinniśmy zrobić po sporządzeniu testamentu?

Możemy go przekazać do przechowania spadkobiercy, ewentualnie innej zaufanej osobie.

Przez szereg lat, uwzględniając prośby członków, testament można było złożyć w Stowarzyszeniu. Przechowywany był w specjalnym sejfie Wydziału Ogólnoczłonkowskiego. Po śmierci twórcy składaliśmy testament w sądzie spadku (sądzie właściwym dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy). Zaniechaliśmy jednak tych praktyk, bo jako OZZ nie mamy do tego typu działań stosownych uprawnień. Obecnie 
rekomendujemy naszym twórcom sporządzenie testamentu przed notariuszem, który dodatkowo, na nasz wniosek, wpisze testament do Notarialnego Rejestru Testamentów. 

Działający już od 5 października 2011 roku Notarialny Rejestr Testamentów pozwala potwierdzić istnienie testamentu i łatwiej dotrzeć do poszukiwanego dokumentu. Wpis do rejestru jest dobrowolny i bezpłatny. Rejestr nie zawiera żadnej informacji o treści testamentu, zwłaszcza danych osobowych spadkobierców. Potwierdza on jedynie, że określony spadkodawca w ogóle jakiś testament lub testamenty zarejestrował i w jakiej kancelarii można te dokumenty lub ich wypisy otrzymać.

Informacja o zarejestrowaniu testamentu może być ujawniona dopiero po śmierci spadkodawcy, a informację tę może uzyskać każdy, bez konieczności podania przyczyny poszukiwania testamentu osoby zmarłej. Dopiero dostęp do treści testamentu i możliwość stwierdzenia dziedziczenia na jego podstawie wymaga wykazania interesu prawnego na ogólnych zasadach prawa spadkowego. Dzięki temu, po okazaniu aktu zgonu, spadkobiercy, jak również wierzyciele oraz sądy spadku, mogą sprawdzić istnienie dokumentu.

Niewątpliwie najważniejszą zaletą Rejestru jest pewność, że zarejestrowany testament nie zaginie, a więc nasza wola zostanie zrealizowana.

Zapytania o testament mogą być kierowane nie tylko do polskiego Rejestru Testamentów, ale także do zagranicznych rejestrów testamentów uczestniczących w wymianie informacji w ramach Stowarzyszenia Europejskiej Sieci Rejestrów Testamentów (ARERT). Rejestry takie prowadzi obecnie większość państw Unii Europejskiej, a także Rosja. W celu uzyskania informacji z rejestru testamentów (zarówno polskiego, jak i zagranicznego) należy zwrócić się do dowolnego notariusza urzędującego w jednym z krajów należącym do ARERT.

Zapis windykacyjny

Zapis windykacyjny to sposób na stosunkowo szybkie przejęcie praw przez uprawnionego zapisobiercę.

To szczególnego rodzaju zapis, który umożliwia nam zapisanie określonych przedmiotów lub/i praw wchodzących w skład spadku oznaczonej osobie. Można go uczynić wyłącznie w testamencie notarialnym. Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być m.in. rzecz oznaczona co do tożsamości (np. samochód, nieruchomość) i zbywalne prawo majątkowe, np. autorskie prawa majątkowe do stworzonych przez nas utworów.

Jeżeli zatem chcemy, aby konkretna osoba przejęła z chwilą naszej śmierci całość autorskich praw majątkowych do stworzonych przez nas utworów (w tym miejscu możemy wymienić jakich, np. słownych, słowno-muzycznych etc.), w tym utworów współautorskich, uczyńmy to zapisem windykacyjnym. Zapisobierca windykacyjny nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (o ile złoży oświadczenie przed sądem lub notariuszem o nabyciu zapisu windykacyjnego lub upłynie termin sześciomiesięczny na złożenie takiego oświadczenia), albowiem przedmiot zapisu windykacyjnego nie wchodzi do spadku. Z powyższych względów zapisobierca windykacyjny nie musi brać udziału w postępowaniu o dział spadku.

Co możemy, a co powinniśmy umieścić w naszym testamencie?

Poza zapisem windykacyjnym, istotnym z punktu widzenia realizacji naszej woli i możliwości szybkiego nabycia prawa/rzeczy przez zapisobiercę windykacyjnego, testament może zawierać istotne dla nas kwestie związane z naszym majątkiem po śmierci.

W testamencie możemy:

• ustalić, kto i w jakich udziałach dziedziczy po nas pozostały spadek (nieobjęty zapisem windykacyjnym),
• wskazać osobę/osoby uprawnione po naszej śmierci do wykonywania w naszym imieniu autorskich praw osobistych, w tym do występowania z powództwem o ochronę tych praw,
• polecić spadkobiercom lub/i zapisobiercom określone działanie, np. opiekę nad członkiem rodziny, przekazanie poszczególnych przedmiotów wchodzących w skład spadku określonym osobom,
• powołać wykonawcę/wykonawców naszego testamentu, czyli osobę/osoby, które będą zobowiązane do zarządzania naszym spadkiem: spłacą długi spadkowe, doprowadzą do wykonania zapisów i poleceń, a następnie wydadzą majątek spadkowy spadkobiercom niezwłocznie po dokonanym dziale spadku.

Wreszcie – w testamencie możemy powołać fundację, która nabędzie całość lub określoną przez nas część naszego spadku, np. której głównym celem będzie ochrona i popularyzacja naszej twórczości. Warunkiem nabycia spadku przez fundację jest, aby została ona wpisana do rejestru w przeciągu dwóch lat od daty ogłoszenia testamentu. Z uwagi na złożoną materię w tym zakresie, przed wizytą u notariusza należałoby wcześniej skorzystać z pomocy radcy prawnego lub adwokata w celu opracowania spójnych zapisów i poleceń testamentowych umożliwiających należytą realizację naszych rozrządzeń testamentowych.

Jeżeli często przebywamy za granicą (a w szczególności w krajach Unii Europejskiej), w testamencie powinniśmy umieścić zapis dotyczący wyboru prawa właściwego do ogółu spraw dotyczących naszego spadku (np. prawa polskiego). W krajach Unii Europejskiej z wyłączeniem Danii i Irlandii obowiązuje rozporządzenie Unii Europejskiej Rozporządzenie (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 dotyczące dziedziczenia i ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego.

 Sporo zamieszania wywołał swego czasu przepis art. 4 rozporządzenia, który wprowadził regulację dotyczącą jurysdykcji ogólnej w zakresie spraw spadkowych. Przepis ten stanowi, że sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, mają jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku.

Oznacza to, że wystarczy przebywać czasowo w danym państwie, aby prawo tego państwa regulowało zasady dziedziczenia po nas. Od tej ogólnej zasady wprowadzono kilka wyjątków, w tym możliwość wyboru prawa przez spadkodawcę. Zgodnie z przywołanym wyżej Rozporządzeniem UE możemy dokonać wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo posiadamy w chwili dokonywania wyboru lub w chwili naszej śmierci, jako prawa, któremu podlegać będzie ogół spraw dotyczących spadku. Jeśli mamy więcej niż jedno obywatelstwo, możemy wybrać prawo każdego państwa, którego obywatelstwo mamy w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci. Wybór prawa musi być dokonany w formie rozrządzenia na wypadek śmierci (testamentu) lub musi wynikać z postanowień takiego rozrządzenia.

Kto odziedziczy spadek i nasze autorskie prawa majątkowe, jeżeli nie sporządzimy testamentu?

Jeżeli nie sporządzimy testamentu, spadek odziedziczą po nas nasi spadkobiercy ustawowi. Prawo spadkowe chroni osoby najbliżej spokrewnione ze spadkodawcą. Przepisy kodeksu cywilnego stanowią, że spadek po nas odziedziczą:

1) w pierwszej kolejności: małżonek i nasze dzieci (a jeżeli nie żyją – ich dzieci, regułę tę stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych, a zatem do naszych prawnuków, praprawnuków itd.),

2) jeżeli nie posiadamy dzieci – spadek po nas odziedziczy małżonek i nasi rodzice (w razie braku małżonka – cały spadek przypada naszym rodzicom),

3) jeżeli którekolwiek z rodziców nie żyje – do spadku jest powołane nasze rodzeństwo (a jeżeli nie żyje – ich dzieci, wg takich samych zasad jak w pkt. 1),

4) sam małżonek dziedziczy w całości spadek tylko wtedy, gdy nie mamy zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków…) ani rodziców, ani rodzeństwa (i ich zstępnych).

Reguły dziedziczenia są szczegółowo opisane w kodeksie cywilnym (w artykułach od 931 do 940). Prawo określa, kto i w jakiej wysokości dziedziczy spadek. W dalszej kolejności spadek mogą również dziedziczyć nasi dziadkowie oraz dzieci naszego małżonka. W razie braku małżonka i innych krewnych opisanych wyżej, a także w razie braku dzieci naszego małżonka, cały spadek przypadnie gminie ostatniego miejsca zamieszkania, a jeżeli miejsca tego nie da się ustalić – Skarbowi Państwa.

Uwaga, Skarb Państwa nie będzie jednak dziedziczył udziałów w autorskich prawach majątkowych utworów współautorskich. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych chroni współautorów utworów i stanowi (w art. 42), że: jeżeli autorskie prawa majątkowe jednego ze współtwórców miałyby przypaść Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu, część ta przechodzi na pozostałych przy życiu współtwórców lub ich następców prawnych, stosownie do wielkości ich udziałów.

W jaki sposób spadkobiercy twórców mogą zgłosić swoje prawa w ZAiKS-ie?

ZAiKS przyjmuje do realizacji zarówno postanowienia/poświadczenia dziedziczenia stwierdzające nabycie spadku, jak i umowy/postanowienia dotyczące działu spadku. Jeżeli spadkobiercy nie chcą, nie muszą przeprowadzać działu spadku. ZAiKS wówczas zawiera umowy o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi ze wszystkimi spadkobiercami w zakresie nabytego przez spadkobierców udziału w spadku. Warunkiem podpisania umowy jest przedstawienie postanowienia stwierdzającego nabycie praw do spadku lub aktu notarialnego poświadczającego dziedziczenie.

Stowarzyszenie honoruje wyłącznie oryginały orzeczeń oraz oryginalnych wypisów aktów notarialnych. Na wyraźną prośbę spadkobiercy oryginały mogą być zwrócone z pozostawieniem w dokumentacji ZAiKS-u kopii tych dokumentów.

Sprawy spadkowe są generalnie przeprowadzane dwuetapowo (wyjątkiem jest zapis windykacyjny, o którym mowa była wcześniej).

W pierwszej kolejności sąd albo notariusz ustala udziały w spadku (np. wskazuje, że X, Y nabywają spadek po ½ części). Udziały w spadku to udziały w całości majątku spadkowego. Jeżeli spadkobiercy chcą podzielić się spadkiem, muszą przeprowadzić sprawę o dział spadku i ustalić, komu z nich przypadają poszczególne składniki majątku spadkowego.

Niewątpliwie najprostszym i najszybszym sposobem uregulowania praw do spadku jest akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony u notariusza. Nie zawsze jednak notariusz dokona takiego poświadczenia. Z zasady dokonuje on poświadczenia w sprawach nieskomplikowanych, niewymagających przeprowadzania postępowania dowodowego np. w przedmiocie ważności testamentów i w sprawach, gdzie wszyscy potencjalni uprawnieni stawią się w kancelarii.

Uregulowanie spraw poza salą sądową wymaga zgodnego działania wszystkich potencjalnych spadkobierców ustawowych, testamentowych oraz zapisobiorców windykacyjnych. Konieczna też jest zgodność między nimi co do kręgu spadkobierców i tego, w jakich częściach dziedziczą spadek.

Notariusz nie ma prawa stwierdzenia dziedziczenia na rzecz innych osób niż te wskazane przez stawiających się w kancelarii. Jeśli więc nie ma między nimi zgodności (bo np. część z nich kwestionuje ważność sporządzonego testamentu), nawet mimo oczywistego kręgu uprawnionych do spadku, musi odmówić sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Spadkobiercom pozostaje wówczas tylko droga sądowa. Możliwość sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia jest wyłączona również w przypadku testamentów tzw. szczególnych (testamentu wojskowego, ustnego czy sporządzonego na statku morskim lub powietrznym), które to testamenty, z uwagi na swój szczególny charakter i wyjątkowość, nie są omawiane w niniejszym artykule.

Dział spadku obejmujący autorskie prawa majątkowe do utworów stworzonych przez spadkodawcę – o czym należy pamiętać?

 W postanowieniu sądowym (obejmującym dział spadku) lub w umowie działu spadku powinno się znaleźć:

– stwierdzenie, że dotyczy ono autorskich praw majątkowych do wszystkich stworzonych przez spadkodawcę utworów słownych, muzycznych, słowno-muzycznych etc., w tym współautorskich, a w szczególności… (tu można wymienić tytuły utworów).

Samo enumeratywne wymienienie tytułów utworów bez sformułowania „do wszystkich” powoduje praktyczne komplikacje, albowiem często nie wyczerpuje całości praw wchodzących w skład spadku. W praktyce bardzo często spotykamy się z sytuacjami, że kilka utworów zostaje pominiętych (bo np. twórca nie zgłosił ich do rejestracji). Taka sytuacja powoduje, że pomimo dokonanego działu spadku przez spadkobierców i wskazaniu jednej osoby uprawnionej do autorskich praw majątkowych – w stosunku do tych kilku (pominiętych) autorskich praw majątkowych, które nie zostały objęte – prawa przypadają wszystkim spadkobiercom na zasadach ogólnych (w takich udziałach w jakich nabyli spadek);

– stwierdzenie, że spadkobierca/spadkobiercy nabywający autorskie prawa majątkowe do wszystkich stworzonych utworów (…) nabywają je wraz ze zgromadzonymi i niewypłaconymi do działu spadku tantiemami autorskimi, ewentualnie...

– ustalenie pomiędzy spadkobiercami, komu ze spadkobierców mają przypaść zgromadzone do daty działu spadku wynagrodzenia autorskie (tantiemy).

Tantiemy są pożytkami prawa – autorskich praw majątkowych i z chwilą ich powstania/zainkasowania stanowią odrębny składnik majątku spadkowego. Wieloletnie procesy o dział spadku powodują, że kwoty gromadzone na koncie twórcy od jego śmierci do daty działu spadku są dosyć znaczne. Jeżeli spadkobiercy nie porozumieją się w dziale spadku, komu mają być wypłacone – ZAiKS wypłaci je wszystkim spadkobiercom, zgodnie z posiadanymi udziałami w spadku.

Przeprowadzanie spraw spadkowych za granicą – Europejskie Poświadczenia Dziedziczenia i apostille

Nierzadka jest konieczność przeprowadzenia sprawy spadkowej (po twórcy lub jego spadkobiercy) za granicą. Postępowania spadkowe za granicą są mniej lub bardziej podobne do tych, które przeprowadzamy w Polsce.

Osoby chcące uregulować prawa spadkowe muszą przedłożyć w ZAiKS-ie:

• oryginały dokumentów spadkowych i dodatkowo:
• dokumenty te muszą być przetłumaczone przez tłumacza przysięgłego na język polski i
• muszą zawierać klauzulę apostille.

Klauzula apostille to poświadczenie, że dany dokument pochodzi z właściwego urzędu (sądu, notariusza). Apostille nadaje się, jeśli dokument ma być użyty za granicą w kraju, który jest stroną Konwencji haskiej z 1961 r. o zniesieniu wymogu legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych. Aktualny wykaz państw stron tej konwencji jest dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych lub w Referacie ds. Legalizacji MSZ.

Procedura jest bardziej uproszczona, jeżeli mamy europejskie poświadczenie spadkowe (EPS), które możemy uzyskać we wszystkich oprócz Irlandii i Danii krajach Unii Europejskiej, dzięki Rozporządzeniu (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. dotyczącemu dziedziczenia i ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego, o którym była już mowa.

Poświadczenie rodzi skutki we wszystkich państwach członkowskich (z wyjątkiem Danii i Irlandii) bez wymogu stosowania jakiejkolwiek szczególnej procedury (art. 69 ust. 1 rozporządzenia).

EPS nie musi być już apostillowany, natomiast jego tłumaczenie może odnosić się jedynie do treści merytorycznych (zapisów dotyczących spadkobierców i ich udziałów w spadku).

Należy zwrócić uwagę, że dokumentem stanowiącym europejskie poświadczenie spadkowe możemy się posługiwać w terminie sześciu miesięcy. W wyjątkowych, należycie uzasadnionych przypadkach, organ wydający może, w drodze odstępstwa, postanowić, że okres ważności będzie dłuższy. Po upływie tego okresu osoba posiadająca poświadczony odpis musi wystąpić z wnioskiem do organu wydającego o przedłużenie okresu ważności poświadczonego odpisu lub o nowy poświadczony odpis.

Weryfikacja tożsamości

Niezależnie od formalności spadkowych należy pamiętać, że w Stowarzyszeniu obowiązuje obecnie Instrukcja Weryfikacji Tożsamości, która wymaga konieczności zweryfikowania tożsamości przy kontakcie ze Stowarzyszeniem, w szczególności dotyczy to osób (spadkobierców) mających pierwszy kontakt formalnoprawny ze Stowarzyszeniem. Szczegóły dotyczące tej weryfikacji można znaleźć na stronie internetowej ZAiKS-u.